آمبولی ریه چیست؟ لخته خون در ریه؛ علت، علائم خطر و درمان

آمبولی ریه از آن بیماری‌هایی است که «صبر کردن» برایش خطرناک‌ترین کار است: لخته‌ای که در رگ‌های ریه گیر کرده، هر ساعت که بگذرد می‌تواند بزرگ‌تر شود یا تکه‌های تازه‌ای از لخته راه بیفتد. در مقابل، آمبولی‌ای که در ساعت‌های اول شناخته و درمان شود، در بیشتر بیماران بدون آسیب دائمی می‌گذرد. شناختن علائمش — به‌خصوص تنگی نفس ناگهانی و درد قفسه سینه — همان چیزی است که این فاصله را پر می‌کند.

آمبولی ریه دقیقاً چیست؟

داستان تقریباً همیشه از پا شروع می‌شود: در وریدهای عمقی پا — معمولاً پشت ساق یا ران — لخته‌ای از خون ساخته می‌شود که به آن «ترومبوز ورید عمقی» یا DVT می‌گویند. اگر تکه‌ای از این لخته جدا شود، با جریان خون از قلب راست عبور می‌کند و در یکی از سرخرگ‌های ریه گیر می‌افتد؛ این همان آمبولی ریه است.

رگی که بسته شود، خون به بخش مربوط از ریه نمی‌رسد؛ آن بخش دیگر نمی‌تواند اکسیژن را به خون برساند و قلب راست — که باید خون را با فشار از مسیر تنگ‌شده عبور دهد — زیر فشار می‌رود. به همین دلیل اندازه و جای لخته سرنوشت بیماری را تعیین می‌کند: لخته کوچک در رگ‌های ریز حاشیه‌ای ممکن است فقط درد و تنگی نفس خفیف بدهد، اما لخته بزرگ در رگ اصلی ریه می‌تواند در چند ساعت به افت فشار و ایست قلب برسد.

لخته از کجا می‌آید؟ علت‌ها و عوامل خطر

لخته وقتی ساخته می‌شود که خون در ورید کند حرکت کند، دیواره رگ آسیب دیده باشد، یا خون بیش از حد آماده لخته شدن باشد. این شرایط خطر را بالا می‌برند:

• جراحی و بستری اخیر: به‌ویژه جراحی‌های لگن، شکم و تعویض مفصل؛ ترکیب آسیب بافتی و بی‌حرکتی، شایع‌ترین زمینه آمبولی است.
• بی‌حرکتی طولانی: سفر طولانی با هواپیما یا ماشین، گچ گرفتن پا، استراحت مطلق در بستر و نشستن‌های چندساعته بی‌وقفه.
• سرطان و درمان‌های آن: بعضی سرطان‌ها و شیمی‌درمانی، آماده‌سازی خون برای لخته شدن را بالا می‌برند.
• هورمون‌ها و بارداری: قرص‌های ضدبارداری هورمونی و درمان جایگزینی هورمون، بارداری و هفته‌های بعد از زایمان، خطر لخته را بیشتر می‌کنند.
• سابقه لخته و اختلال انعقادی ارثی: کسی که یک بار لخته در پا یا ریه داشته، یا در خانواده‌اش اختلال انعقادی شناخته‌شده‌ای هست، در خطر عود بالاتری است.
• چاقی، سیگار و سن بالا: هر سه، هم به‌تنهایی و هم در کنار عوامل دیگر، احتمال ساخته شدن لخته را بالا می‌برند.

علائم آمبولی ریه

علامت شاخص آمبولی ریه، شروع ناگهانی است — بیمار اغلب می‌گوید «از دیروز سالم بودم». شایع‌ترین علائم این‌هاست:

• تنگی نفس ناگهانی — شایع‌ترین علامت؛ گاهی حتی در حالت استراحت
• درد قفسه سینه که با نفس عمیق یا سرفه تیزتر می‌شود
• سرفه، گاهی همراه با خلط خونی یا رگه‌های خون
• تپش قلب و تند شدن نبض و تنفس
• سرگیجه، احساس سبکی سر یا غش کردن
• گاهی تنها سرنخ، علائم پای مبدأ لخته است: درد، تورم و گرمی یک‌طرفه ساق یا ران

البته آمبولی همیشه هم پر سر و صدا نیست؛ لخته‌های کوچک ممکن است علامت خفیف بدهند یا اتفاقی در سی‌تی‌ای که برای دلیل دیگری گرفته شده دیده شوند. اما قاعده امن این است: تنگی نفس ناگهانیِ بی‌توضیح، همیشه باید از نظر آمبولی بررسی شود — به‌خصوص اگر یکی از عوامل خطر بالا هم وجود داشته باشد.

تشخیص چگونه است؟

چون علائم آمبولی با بیماری‌های دیگر مشترک است، تشخیص قطعی فقط با بررسی‌های هدفمند به دست می‌آید. مسیر معمول این است:

• شرح حال، معاینه و اکسیژن خون: پزشک اول احتمال آمبولی را بر اساس علائم و عوامل خطر می‌سنجد؛ همین سنجش تعیین می‌کند قدم بعدی کدام بررسی باشد.
• آزمایش دی‌دایمر (D-dimer): در بیمارانی که احتمال آمبولی در آن‌ها کم یا متوسط است، منفی بودن این آزمایش آمبولی را با اطمینان خوبی رد می‌کند.
• سی‌تی آنژیوگرافی ریه: مهم‌ترین و قطعی‌ترین ابزار تشخیص؛ با تزریق ماده حاجب، لخته را مستقیم داخل رگ‌های ریه نشان می‌دهد و اندازه و جایش را مشخص می‌کند.
• سونوگرافی داپلر وریدهای پا: لخته مبدأ در پا را پیدا می‌کند و وقتی سی‌تی ممکن نباشد، سرنخ تشخیصی مهمی است.
• اکوکاردیوگرافی: در آمبولی‌های بزرگ، فشار واردشده بر قلب راست را نشان می‌دهد و در انتخاب شدت درمان نقش دارد.
• نوار قلب و آزمایش خون: برای کنار گذاشتن علت‌های دیگر درد قفسه سینه، مثل سکته قلبی، و سنجش وضعیت عمومی بدن.

درمان: اصل کلی

پایه درمان آمبولی ریه، داروی ضدانعقاد — همان «رقیق‌کننده خون» — است. نکته مهم این است که این داروها لخته موجود را فوراً حل نمی‌کنند؛ جلوی بزرگ شدن آن و ساخته شدن لخته تازه را می‌گیرند تا بدن در هفته‌ها و ماه‌های بعد، خودش لخته را به‌تدریج حل کند. درمان معمولاً با هپارین تزریقی در بیمارستان شروع می‌شود و با قرص ادامه پیدا می‌کند: یا وارفارین، که نیاز به آزمایش منظم خون (INR) دارد، یا داروهای ضدانعقاد جدیدتر با دوز ثابت. انتخاب بین این‌ها با پزشک است و به کلیه، بیماری‌های همراه و داروهای دیگر بیمار بستگی دارد.

در آمبولی بزرگ که فشار خون افت کرده یا قلب راست در خطر است، درمان یک قدم جلوتر می‌رود: داروی حل‌کننده لخته (ترومبولیتیک) در بیمارستان داده می‌شود و در موارد خاص، لخته با کاتتر از داخل رگ بیرون کشیده یا با جراحی برداشته می‌شود. فیلتر ورید اجوف — توری کوچکی که در ورید بزرگ شکم گذاشته می‌شود تا لخته را پیش از رسیدن به ریه بگیرد — فقط برای بیمارانی است که به هیچ‌وجه نمی‌توانند داروی ضدانعقاد بگیرند.

مدت مصرف داروی ضدانعقاد دست‌کم چند ماه است. اگر لخته علت موقتیِ روشنی داشته — مثلاً جراحی یا سفر طولانی — دوره درمان معمولاً محدود می‌ماند؛ اما اگر لخته بی‌علت آمده باشد یا عود کند، ممکن است درمان طولانی یا مادام‌العمر شود. قطع خودسرانه دارو در ماه‌های اول، شایع‌ترین راه برگشت آمبولی است. و برای پیشگیری در موقعیت‌های پرخطر آینده: در سفر طولانی هر چند ساعت بلند شدن و راه رفتن، حرکت دادن مچ پا روی صندلی و نوشیدن آب کافی؛ و بعد از جراحی، تحرک زودهنگام و داروی پیشگیری طبق دستور پزشک.

پرسش‌های پرتکرار